Şu an en çok konuşulan konulardan biri tarım ve hayvancılıktır. Tarımımızın ve hayvancılığımızın durumu hakkında birçok yorumda bulunuyor. Evet tarımı geliştirmek ülke ekonomisinde hak ettiği yere getirmek çok önemli konulardan biridir. Beka meselesidir. Eskiden kendimize yeten bir ülke iken, neden bu durma geldik diye sorguluyoruz. Herkes haklı yorumlar yapıyor. Ama İzmir KalDer’in düzenlediği Başka Türlü Bakmak Sempozyumundan sonra konuya başka türlü bakmaya ne dersiniz?
Dinlediğim yorumlar eleştiriler dilimize pelesenk olmuş konular. Neden konuyu farklı açılardan ele almıyoruz. Ben bu yazımda 3 başlıktan bahsedeceğim.
Bu konulara değinmeden dünyamız hızla gelişmektedir. İlk dünya oluşumunda taş devrinden bronz devrine geçiş 2500 yılda tamamlanmıştır. Peki ilk bilgisayarlar benim zamanımda efektif olarak kullanılmaya başlandı. Ben üniversite yıllarında bilgisayar dersi aldığımda 0 – 1 rakamları ile kartuşlar ve kocaman surverlar vardı. Efsanevi Comodor 64 bilgisayarı büyük olay olmuştu 1980’lerde. Aradan 46 yıl geçmiş. Yapay zekâ efektif olarak hayatımıza gireli hemen hemen 5 yıl oldu. Şimdi geldiği noktaya bakın. Bir konuşmacının bir sözünü hiç unutmuyorum. Ben hafta sonu eğlenmeye çekiniyorum demişti. Çünkü bir hafta sonunda gelişmeleri kaçırdığını vurgulamıştı.
Peki ne yapmalıyız, çok çalışmalı ve teknolojiyi yakından takip etmeliyiz. Burada kurumlar, bireyler ve STK’larda aktif olarak beraberce hareket etmeli ve sadece hükümetten her şeyi beklememeliyiz.
Birincisi bir büyük bir bankamızın tarım için üreticilerle iç içe Ziraat Mühendisleri ile saha çalışmalarında bulunarak üreticiye dijital destek sağlamasıdır. Burada üreticilerimiz saha mühendisleri tarafından ziyaret edilip her türlü doğru bilgilendirme yapılarak onları dijital olarak desteklemeleridir. Burada yapay zekayı, interneti ve tüm dijital platformları kullanarak üreticiye ulaşabiliyorlar. Böylece ürünlerde doğru uygulamaları yaptırarak Türk Tarımına büyük katkıda bulunuyorlar. Böylelikle üretici kayıplarını önemli ölçüde azaltıyorlar.
İkincisi ise çok ilginç bir girişim olan buğday borsasını Bitcoine taşıyarak 1 kg buğday karşılığında 1 birim coin çıkarılmasıdır. Bu uygulamayı ODTÜ bilgisayar mezunu bir girişimcimiz yapmıştır. 70 ülkenin üzerinde patentini almıştır. Bunun ilginç tarafı her birim coin karşılığının lisanslı depolarda buğday depolaması şartı ile yapma koşuludur. Kısacası sanal gibi gözükse de reel de karşılığı olan bir uygulamadır. Hatta 25.000 Coin olduğunda reel olarak yatırımcı nakliyesi ona ait olmak üzere buğdayını alabilmektedir. İşte bu tam bir girişimcilik hikayesidir. Bunun gibi birçok örnekler geliştirilebilir.
Üçüncü olarak esas üzerinde duracağım kooperatifleşmedir. Bugün dünyanın gelişmiş birçok ülkesinde tarım ve hayvancılık kooperatifleri önemli bir ekonomik bir güç haline gelmişlerdir. 21 Aralık bilindiği gibi 1844 yılında İngiltere'nin Rochdale kasabasında 28 dokuma işçisi tarafından kurulan ilk kooperatifin kuruluş tarihidir.
AB’de tarımsal kooperatifler pazar payı 210 milyar dolar ciroyla tarımsal girdilerde yüzde 50, pazarlama da ise yüzde 60'ın üzerinde bir paya sahiptir. Süt üretiminin Norveç’te yüzde 99’u, Almanya’da yüzde 82’si, ve Hollanda’da yüzde 88’i tarımsal kooperatifler tarafından gerçekleştirilmektedir.
Türkiye'deki tüm kooperatiflerin yaklaşık %18'i tarım alanında faaliyet gösterir. Ülke genelindeki kooperatif ortaklarının ise %57'sini tarımsal kooperatiflere bağlı üyeler oluşturmaktadır. Resmi verilere göre, Türkiye'de aktif olarak 1623 birim Tarım Kredi Kooperatifi bulunmakta olup, bu kooperatiflerin toplam 851.621 kayıtlı ortağı vardır
Ülkemizde kooperatif yapısı farklı alanlarda kullanılmakta ve farklı kanunlarla düzenlenmektedir. Ülkemizde yaklaşık 26 ayrı kooperatif türü bulunmaktadır.
Türkiye'de tarım kesiminin kooperatifleşme oranı nispeten yüksek olmasına rağmen tarımsal nüfusun kooperatiflere üye olma oranı %30 ile %40 arasında değişmektedir. Ancak üyelik oranının yüksek olmasına rağmen, aktif katılım ve kooperatiflerin ekonomik büyüklükleri gelişmiş ülkelerin gerisinde kalmaktadır.
Finlandiya’da etin yüzde 74’ü ve sütün yüzde 96’sı kooperatiflerce üretilirken, Polonya’da sütün yüzde 75’i kooperatif kanalıyla üretilmektedir. Türkiye’de çiğ sütün yaklaşık %60,2'si doğrudan üretici kooperatifleri ve birlikler aracılığıyla toplanıp süt işleme tesislerine satılmaktadır. Özellikle Tire Süt Kooperatifi gibi başarılı modeller bu rakamın artmasına önemli katkı sağlamaktadır. Çok kötü olmamakla beraber yine istenen oranda değildir.
Süt işletmeciliğinde en büyük sorun olan bakım, besleme, hijyen şartlarının sağlanması, sağlıklı ve temiz sütün üretilmesi ve devamında soğuk zincirin kurularak korunması, çiğ sütün işlenmesi ve bir marka dahilinde mamul ürünler haline dönüştürülmesi, kendi perakende mağazalarında doğrudan tüketiciye pazarlanması, mandıra ürünlerinin yanı sıra diğer bölgesel ürünlerin de üretimi, işlenmesi ve pazarlanması faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi, üretimin pazarın taleplerine göre planlanması, bu hikayede olduğu gibi rakip firmaların fason üretimlerini bile yapmaları gibi sayısız işlem ve faaliyet kooperatifler sayesinde başarılabilir.
Son yıllarda kooperatiflerin bazı çok uluslu şirketlerden daha iyi bir performans gösterdiği ve ilk 300 kooperatifin (yüzde 33’ü tarımsal faaliyetle uğraşan) yıllık cirosunun 1 trilyon dolar düzeyine ulaştığı bildirilmektedir.
Gelire Göre En Büyük 5 Kooperatif
Groupe Crédit Agricole (Fransa) — 38,2 milyar € gelir. 47 ülkede 52 milyon müşteriye hizmet veren dünyanın en büyük kooperatif finans grubu.
BPCE Group (Fransa) — 27,4 milyar € gelir. Banque Populaire ve Caisse d'Épargne kooperatif ağlarının birleşmesiyle oluşan Fransa'nın ikinci büyük bankacılık grubu.
Rabobank (Hollanda) — 13,8 milyar € gelir. 37 ülkede faaliyet gösteren, gıda ve tarım finansmanında küresel lider bir kooperatif bankası.
Nationwide Building Society (Birleşik Krallık) — 12,7 milyar £ gelir. 16 milyon üyeye hizmet veren dünyanın en büyük yapı kooperatifi.
CHS Inc. (Amerika Birleşik Devletleri) — 47,8 milyar $ gelir. Kuzey Amerika genelinde çiftçiler, çiftlik sahipleri ve yerel kooperatifler tarafından sahip olunan bir tarım kooperatifi.
Bunların yanında Almanya’da Volksbank ise Avrupa’nın en büyük 3. Almanya’nın en büyük kooperatif bankasıdır.
Bunlara son olarak Avrupa ile şu verileri vermekte fayda vardır. AB ekonomisi-AB'de 163 milyon vatandaşa (AB nüfusunun üçte biri) ait ve 5,4 milyon kişiyi istihdam eden 250.000 kooperatif bulunmaktadır. Türkiye'de kooperatiflerde ve bağlı iştiraklerinde istihdam edilen kişi sayısı resmî kurumlardan tam zamanlı bir veri olarak yayımlanmamaktadır. Ancak sektörel araştırmalar ve çalışma raporları, kooperatifler ve iştiraklerinde doğrudan veya dolaylı olarak yaklaşık 100 bin kişinin çalıştığını tahmin etmektedir.
Pazar payı- kooperatifler endüstrilerde önemli pazar paylarına sahiptir
Tarım- Hollanda'da% 83, Finlandiya'da% 79, İtalya'da% 55 ve Fransa'da% 50
Ormancılık- İsveç'te% 60 ve Finlandiya'da% 31
Bankacılık- Fransa'da% 50, Kıbrıs'ta% 37, Finlandiya'da% 35, Avusturya'da% 31 ve Almanya'da% 21
Perakende- Finlandiya'da% 36 ve İsveç'te% 20
Bu arada kooperatifçiliğin belki de en başarılı olduğu sektörlerin başında tarım gelmektedir. Alman çiftçilerinin neredeyse tamamı bir kooperatife ortaktır. Almanya’da tarım ve gıda sektöründe yaklaşık 2 bin 400 kooperatif bulunmaktadır. Toplam ciroları 82 milyar avrodan fazladır. 110 bin kişiden fazla istihdam sağlamaktadır.
Son olarak İzmir’de Seferihisar İlçesi Mandalina Birliğinden vereceğim. Birlikler mevzuatları gereği tüzel kişiliğe sahip olamadığı için fatura kesememekteydi. Kurucu başkanı Cumhur Eriş büyük bir mücadele ile Ticaret Bakanlığı’ndan tüzel kişilik statüsünü alarak fatura kesebilmeyi başarmıştır. Türkiye’de bir ilki gerçekleştirerek birliğin satış yapma yetkinliğini kazandırdı. Antalya’da tüm tarımsal birliklerin katıldığı toplantıda bulundum. Orada o kadar birlik vardı. Fakat fatura kesemediklerinden dolayı etkinlikleri yok idi. Seferihisar’da izlenen yol örnek alınarak birlikler satış yapabilir. Böylece birçok üreticinin ürünü katma değerli hale gelir.
Bu örnekler alt alta yazıldığında dünyada çok örneği vardır. Bu nedenle Türkiye’de tarımın güçlenmesinin temellerinden biri kooperatifleşmeye ve birliklere önem vermektir. Bu konu 2 – 3 sayfaya sığacak bir konu değildir. Çözüm için çok kısa en önemli noktaları vurgularsak şunlarla başlamalıyız.
- Hal yasasının düzenlenmesi,
- Avrupa’daki gibi Kooperatif bankalarının kurulması, ortaklık kredileri, kitlesel fonlama, mikro kooperatif kredileri gibi araçların da hayata geçirilmesi,
- Kooperatif Ürün Sertifikası'nın geliştirilmesi, kooperatif ürünlerine perakende satış noktalarında görünürlüklerinin arttırılması adına teşvikler sağlanması.
- Kooperatiflerin birliklere ortak olma oranı %14,9 olarak gerçekleşmiştir. Daha güçlü kooperatifler için kooperatif üst örgütlenme yapısının yeniden yapılandırılması gerekmektedir. Böylelikle kooperatiflerin birliklere ortak olmaya teşvik edici çalışmalar yapılması,
- Yerel yönetimlerle kooperatiflerin arasında kurulacak etik ve ilkeli iş birliğinin geliştirilmesi.
Bu noktada, yardımlaşma ve dayanışma esasına göre çalışan kooperatif işletmeler, kriz dönemlerinde ayakta kalarak krizin etkilerini hafifletmişlerdir.
Türkiye'deki kooperatif sisteminde profesyonelleşmeye ağırlık verilmeli, faaliyet göstermeyen kooperatifler kapatılmalıdır. Kooperatiflerin sorunlarının çözümü için ciddi bir yasal düzenleme hazırlanmalıdır.
Kıt kaynakların etkin bir şekilde kullanılmasının en iyi yolu kooperatiflerdir
Kaynaklar:
https://ticaret.gov.tr/data/5d41e45e13b87639ac9e02dc/1865bd29a55a875bd775083e777bb8db.pdf
https://ticaret.gov.tr/data/5d41e45e13b87639ac9e02dc/1865bd29a55a875bd775083e777bb8db.pdf
https://marka.org.tr/wp-content/uploads/2025/09/Kalkinma-Bulteni-74.pdf
https://www.turktarim.gov.tr/Haber/1250/tarim-kooperatifleri-ve-ingiltere
https://www.turktarim.gov.tr/Haber/1165/2025-uluslararasi-kooperatifler-yili
https://ticaret.gov.tr/data/5d4c0f8d13b876180c773fd5/G20_kitapcik%2002.12.2015%20son%20son%20son.pdf
https://dergipark.org.tr/tr/pub/bsagriculture/article/734372
https://agriculture.ec.europa.eu/system/files/2023-05/agrifood-turkiye_en.pdf
