Daha önce ülkemizdeki gıda ile ilgili faaliyetler farklı kanunlarda dağınık bir şekilde düzenlenmiş ve diğer bileşenlerin tamamını da ne yazık ki kapsamıyordu. 2010 yılında, AB müktesebatına uygun olarak; veteriner hizmetleri, yem ve hayvancılık faaliyetleri de dahil olmak üzere, ülkemizdeki gıda ile ilgili tüm faaliyetler, 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu kapsamı içine alınmış ve bir çatı altında toplanmıştır. 5996 sayılı kanun bir anlamda, gıdanın anayasası olmakla birlikte, kanuna istinaden çıkarılan yüzlerce yönetmelik, tebliğ ve yönergeyle gerek proses gerek ürün bazlı olarak birçok konuda yasal ve idari düzenleme yapılmıştır.
Bunlardan bir tanesi de gıda etiketleri ilgili olan Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği’dir. Yönetmelik gıdaların ömürleri ile ilgili olarak, gıda güvenirliği kapsamında iki farklı tarih kavramı getirmiştir. STT olarak kısaltılan “Son Tüketim Tarihi” ve TETT olarak kısaltılan “Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi”.
Yönetmelikte geçen kavramları tanımlayan 4. Maddede; “Son Tüketim Tarihi” ve “Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi” aşağıdaki gibi tarif edilmiştir.
Son Tüketim Tarihi: Mikrobiyolojik açıdan kolay bozulabilen ve bu nedenle insan sağlığı açısından kısa süre içerisinde tehlike oluşturması muhtemel olan gıdaların tüketilebileceği son tarih.
Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi: Uygun şekilde muhafaza edildiğinde, gıdanın kendine has özelliklerini koruduğu süreyi gösteren tarih.
Bu tariflere uygun olarak yönetmeliğin 27. maddesinde; mikrobiyolojik açıdan kolay bozulabilen ve bu yüzden kısa bir süre sonra insan sağlığı açısından tehlike teşkil etmesi muhtemel olan gıdalarda Son Tüketim Tarihi, diğer gıdalarda ise Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi bulunması şartı getirilmiştir.
Son Tüketim Tarihi (STT); et, süt, balık gibi çabuk bozulan ve bozulduğunda insan sağlığı için risk oluşturan gıdalarda, Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi (TETT) ise gıdanın güvenirliğini değil, tat ve aroma gibi kalite kriterlerini ve kendine has özelliklerini koruduğu süreyi gösteren bir unsurdur. Bakliyat, makarna, bisküvi, konserve gibi herhangi bir (soğuk ortamda) ısıda muhafaza edilmesi gerekli olmayan ürünlerde kullanılır.
STT ve TETT bilgilerinin bulunması zorunludur
Kural olarak, gıda zincirinin tüm aşamalarında, hazır ambalajlı olarak ya da toplu tüketim noktalarına (lokanta, restoran, fabrika-hastane-kamu kurum yemekhaneleri, otel vb. yiyecek içecek işletmelerine) yönelik hazırlanan gıdalarda gıda etiketi bulunması ve yine kural olarak bu ürünlerde Son Tüketim Tarihi (STT) ile Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi (TETT) bilgilerinin bulunması zorunludur.
Gıda ambalajlarında tarih bilgisi bulunması kuralının istisnası ise yönetmeliğin 7 nolu ekinde düzenlenmiştir. Bütün halde satılan taze sebze ve meyvelerin, üzüm dışındaki meyvelerden elde edilen şaraplar, likörler, köpüren şaraplar ve aromatize şarapların, hacmen % 10 veya daha fazla alkol içeren içeceklerin, üretimlerinden itibaren 24 saat içinde tüketilen fırıncılık veya pastacılık ürünlerinin, sirkelerin, iyotlu tuzlar hariç insan tüketimine uygun tuzların, katı formadaki şekerlerin, sadece aromalandırılmış ve/veya renklendirilmiş şekerlerden oluşan şekerleme ürünlerinin, sakızlar ve benzeri çiğneme ürünlerinde Son Tüketim Tarihi (STT) ve Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi (TETT) bilgilerinin bulunması zorunluluğu yoktur.
Yeri gelmişken, üretim tarihinin ürün ambalajında yer almasına dair bir zorunluluk olup olmadığı şeklinde bir soru akıllara gelebilir. Gıda ambalajlarında üretim tarihi bulunması zorunluluğu bulunmamakla birlikte, donuk gıda ürünlerinde, yönetmeliğin yine 27. Maddesi gereği; ürünün dondurulduğu tarih bilgisinin, gün/ay/yıl olarak ve “Dondurulduğu Tarih” ifadesiyle bulunması şartı vardır.
STT geçmiş gıdaların satışı yasaktır
Tavsiye edilen tüketim tarihi geçmiş gıdalara ilişkin yönetmelikte herhangi bir hüküm ve yaptırım öngörülmezken, Son Tüketim Tarihi (STT) geçmiş gıdaların, “güvenilir olmayan gıda” kapsamında değerlendirilir ve satışı yasaktır.
Etiketinde belirtilen koşullarda saklanmış, ambalaj bütünlüğünü koruyan bir ürünün Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi (TETT)’nin geçmiş olması, bu ürününün mikrobiyolojik açıdan bozulmuş veya sağlığa zararlı hale gelmiş olması anlamına gelmeyeceği, yalnızca kalitesinde azalma meydana gelmiş olabileceği anlamına geldiği kabul edilir.
Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi (TETT) geçmiş olmakla birlikte, sağlık riski taşımayan gıdaların çöpe atılması, kaynakların israfı anlamına gelmektedir. Birçok gelişmiş ülkede olduğu gibi, Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi (TETT) geçmiş ürünlerle ilgili olarak; gıda işletmecileri tarafından tüketicinin bilgilendirilerek kontrollü koşullarda satışa sunulmasının önünde yasal olarak hiçbir engel bulunamamaktadır.
Etiketi hiç bulunmayan ya da üzerinde Son Tüketim Tarihi (STT) veya Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi (TETT) bilgisi bulunmayan ya da Son Tüketim Tarihi (STT) geçmiş olan ve güvenilir olmayan gıda olarak tanımlanan ürünlerle ilgili olarak, 5996 sayılı Gıda Kanunu’na istinaden, ürünün arz ettiği riske göre; (masrafları sorumlusuna ait olmak üzere) piyasadan toplatma ve mülkiyetinin kamuya geçirilerek imhası gibi tedbirlerin yanında, idari para cezası ile adli para cezası, hapis cezası, fiilin tekrarı halinde ticaretten men edilmesine hükmedilmesi gibi idari yaptırımlar ve adli cezalar uygulanmaktadır.
Kaynaklar :
5996 sayılı Veteriner Hizmetler, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu.
26.01.2027 tarih 29960 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Türk Gıda Kodeksi Gıda
Etiketleme ve Tüketicileri Bilglendirme Yönetmeliği.
Tarım ve Orman Bakanlığı’nın
https://guvenilirgida.tarimorman.gov.tr/Haber/Detay/17236 web sayfası.
