Güvenilir gıda seçimi için, doğru bilgiye erişin

Doç.Dr. Sibel Özçakmak

Atakum İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü, Samsun,

 Gedik Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü Misafir Öğretim Üyesi

Tüketicilerin gıda etiketlerinde yer alan bilgileri anlama durumu, gıda seçimleri üzerine etkili olmaktadır. Güvenilir gıda tercihinde tüketicilerin elindeki en onemli kılavuz, etikette sunulan bilgilerdir.  Gıda etiketi üzerinde eksik ve/veya yanlış ifade kullanımı, tüketicilerin doğru bilgi almasını engelleyebilir.

Şekil 1. Gıda tedarik zinciri

Gıda maddelerinin etiketleri sadece zorunlu bilgiler içermezler.  Aynı zamanda ürünü üreten veya satan firmaların tüketicilere aktarmak istedikleri bilgileri de içerirler. Bu bilgiler, etikette bulunması zorunlu bilgiler kapsamında veya isteğe bağlı bilgiler olabilirler. Her durumda; gıda maddelerinin içerdikleri etiketler ve verilen bilgiler, etiketleme kurallarına uygun olmalıdır.  Etiketler hangi biçimde olursa olsun, tüketicilerin yanıltılmasına araç olmamalıdır ve doğru bilgiye ulaşılmasını engellememelidir.

Güvenilir ve sağlıklı gıda tercihi için; izlenebilirliği sağlanan, gıdanın kimliği niteliğinde etiket beyanları eşliğinde satışa/tüketime sunulan gıdaların tercih edilmesi ve güvenilir bilgi kaynakları üzerinden sorgulama ve bilgi edinmenin sağlanması bilinçli bir tüketicinin dikkate alması gereken önemli hususlardır.

Gıda okuryazarlığı

• Gıda ve beslenme ile ilgili bilgilere ulaşma,
• Ulaşılan bilgileri anlama, değerlendirme,
•  Bilgi ışığında doğru kararlar alarak gıda tüketim alışkanlığına dönüştürme,
• Gıda israf ve kaybını önleme bilincidir.

Güvenilir gıda seçimi, tüketicilerin tercihinde!

Bireylerin gıda okuryazarlığı yani etiket okuma-anlama düzeyleri ve farkındalığı, güvenilir gıda tüketimi, dolayısı ile toplum sağlığı açısından önemli rol oynamaktadır.  Bireylerin beslenme davranışlarını şekillendirmede ve bilinçli gıda seçimlerinde, etiket bilgilerinin sorgulanması kritik bir role sahiptir.

 Pazardan organic, doğal, katkısız, ev yapımı, köy tipi vb. ürünleri sepetinize koymayın

• Doğal bileşenlerden üretilmiştir, Doğal bileşenler kullanılmıştır vb. ifadeli gıdalar, organik gıda değildir. 
•  %100 katkısız, tamamen katkısız, en katkısız, hiç katkı yoktur vb. ifadeli gıdalar, organik gıda değildir.
•  %100 doğal, hormonsuz, hakiki, köy ürünü, saf gibi tanımlanan ürünler ‘organik ürün’ değildir. Tüketiciye ürün hakkında hiçbir garanti vermez.
• Gıdanın adını veya gıdanın bileşenlerini vurgulamak için ‘Gerçek/Hakiki’ vb. terimler kullanılamaz. Örneğin: Gerçek bal.
•  Naturel ifadesi: Kodekste ürün tanımında belirtilen şartlara uygun olması halinde kullanılabilir. Naturel zeytinyağı, organik anlamına gelmez.
• Geleneksel ifadesi: Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenmiş, dikey gıda kodeksinde tanımlanmış olan ürünler için kullanılabilir. Geleneksel reçel, organik ürün anlamına gelmez.
•  

İzlenebilirliği sağlanamayan gıda, güvenilir değildir

İzlenebilirlik; Üretim, işleme ve dağıtımın tüm aşamaları boyunca bitkisel ürünlerin, gıda ve yemin, gıdanın elde edildiği hayvanın veya bitkinin gıda ve yemde bulunması amaçlanan veya beklenen bir maddenin izinin sürülebilmesi ve takip edilebilmesini sağlayan bir sistemdir. Piyasaya arz edilecek gıdalar, izlenebilirliği sağlamak amacıyla, uygun şekilde etiketlenmek veya Bakanlıkça belirlenecek bilgi ve belgelerle uygun şekilde tanımlanmak zorundadır.

Etiket bilgileri olmayan gıdalar satın alındığında izlenebilirliğin sağlanabilmesi, işlemlerin yürütülebilmesi, gerekli idari yaptırımların uygulanabilmesi ve tüketici hakkının korunması mümkün olamamaktadır. Bu noktada, tüketiciler de dahil gıda tedarik sistemindeki bütün sorumluların gıda gruplarına göre zorunlu ve ek beyanların neler olması gerektiği, etiket beyanlarındaki bilgilerin neyi ifade ettiği ve tüketicilerin hangi resmi kaynaklar üzerinden doğrulama yapabileceği konularında doğru kaynaklardan bilgi sahibi olması önemlidir.

Algı farklılıkları ve bilgi gereksinimleri dâhil gıda hakkında bilgilendirme açısından tüketicilerin üst düzeyde korunmasına ilişkin kuralları belirlemek amacıyla Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanununun 21, 22, 23, 24, 27, 28, 32 ve 34 üncü maddelerine dayanılarak 26 Ocak 2017 tarih ve 29960 (Mükerrer) sayılı Resmi Gazetede TGK Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği ve yönetmeliğin uygulama kılavuzu yayınlanmıştır. “Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği” ile gıda zincirinin tüm aşamalarında yer alan gıda işletmecileri (üretici, ambalajlayıcı, perakendeci, toplu tüketim yeri, ithalatçı vb.) kontrolleri altında yürüttükleri faaliyetlerin gerektirdiği ölçüde tüketiciyi bilgilendirmeden sorumlu tutulmuştur.

Ambalajlı gıdalar üzerinde zorunlu etiket bilgileri ile tüketiciye o ürün hakkında; gıdanın adı, bileşenler listesi, alerjen bileşenler, gerektirdiği durumda bir gıdanın üretiminde veya  hazırlanmasında kullanılan bileşenin veya bileşen grubunun  miktarı, gıdanın net miktarı, tavsiye edilen tüketim tarihi veya mikrobiyolojik açıdan kolay bozulabilen gıdalarda son tüketim tarihi, özel muhafaza koşulları ve/veya kullanım koşulları, üreticinin veya ambalajlayan firmanın veya ithalatçı veya dağıtıcının adı  veya ticari unvanı ve adresi, kayıt işlemine tabi olan üretici veya ambalajlayan firmanın İşletme Kayıt/Onay Numarası, menşe ülke, kullanım bilgisi olmadığında gıdanın uygun şekilde tüketimi  mümkün değilse, gıdanın kullanım talimatı hakkında bilgi verilmektedir.

Şekil 2, 3 ve 4’de gıdaların satın alınma durumuna göre tüketicilere sunmakla zorunlu oldukları beyanlar gösterilmiştir. Şekil 5’de ülkemizde yaygın olarak Köy Yumurtasi adı altında tüketicileri yanıltan ürün satışı ile ilgili satış yerlerinin ve tüketicilerin dikkat etmesi gereken bilgiler sunulmuştur.

Şekil 2. Hazır ambalajlı gıdalarda bulunması gereken zorunlu bilgiler.

Şekil 3. Hazır ambalajlı olmayan gıdalarda tüketicilerin dikkat etmeleri gereken zorunlu etiket beyanları.

Şekil 4. Lokanta, Restorant vb toplu tüketim yerlerinde tüketicilere sunulması gereken zorunlu beyanlar.

Şekil 5. Yumurta satışı ile ilgili yasal gereklilikler.

Organik gıda etiketi nasıl olmalı?

17. Bir gıda ürününü “Organik” etiketi ile satılabilmesi için Organik Ürün Sertifikası olmalıdır. 27676 sayılı Yönetmelik kapsamında sertifikalandırılmış organik hammadde ve/veya işlenmiş organik ürünlerin pazarlanabilmesi için “Ürün Sertifikasi” düzenlenmektedir.
17. Sertifikasyona bağlı bir üretim faaliyeti olan Organik üretimin, her aşaması kontrollü olup Organik etiketi ile satılabilmesi için organik ürün sertifikasına sahip olması gerekmektedir.
17. Kontrol ve sertifikasyon işlemleri, Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş kuruluşlar ile yürütülmektedir. Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik hükümlerine göre, ürünün güvence altına alınmasındaki temel unsur, kontrol ve sertifikasyondur.
17. Organik ürün etiketleme kuralları Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmeliğin 29/1-c ve ç bentlerinde «Hazır ambalajlı gıdanın Organik ürün etiketinde yer alması zorunlu beyanlar belirtilmiştir (Şekil 6).

Şekil 6. Organik Gıda Etiketinde Bulunması Zorunlu Beyanlar.

Coğrafi işaret (Cİ) tescilli ürün etiketi nasıl olmalı?

Coğrafi İşaret; belirgin bir niteliği, ünü veya diğer özellikleri bakımından kökenin bulunduğu yöre, alan, bölge veya ülke ile özdeşleşmiş ürünü gösteren işarettir ve bu işaretler, menşe adı ya da mahreç işareti olarak Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) tarafından tescil edilmektedir. Cİ tescilli tarım ve gıda ürünlerinin tescil belgesinde belirtilen özelliklere uygunluğunun kontrolü, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu ve bununla birlikte 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu kapsamında yürütülmelidir. Tescilli Cİ türünü üreten bir gıda işletmesi öncelikle gıda güvenilirliği şartlarını sağlamakla yükümlüdür.

Tüketicilerin Cİ tescilli gıdaları satın alırken;

1. Türkpatent Kurumu açık erişim veri tabanı (https://ci.turkpatent.gov.tr/ ) üzerinden üretim/satış/dağıtım/pazarlama vb izin durumlarını (Şekil 7),

Şekil 7. Türkpatent Cİ ve Geleneksel Ürün Açık Erişim Veri Tabanı.

2. Ürünün ambalaj üzerinde Coğrafi işaret adı ve amblem, varsa logonun yer alıp almadığını,
3. Ürünün ambalajı üzerinde kullanılamadığında, logo ve Cİ türü (Mahreç işareti, menşe adı) amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulup bulundurulmadığı ve kullanımının uygun olup olmadığını,
4. Ambalaj ve muhafaza koşullarının uygunluğunu sorgulamalıdır.

Tüketicilerin ihtiyaçları doğrultusunda Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından geliştirilen en önemli ve güncel uygulamalar ile tüketici sağlığının korunması ve bilgi edinmesi sağlanabilmektedir. Bu uygulamaların bazıları (Şekil 8, 9 ve 10) aşağıda belirtilmiştir:

1. Alo Gıda 174 İhbar ve Şikayet Hattı,
2. Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü bünyesinde 2011 yılından itibaren kullanılan “Gıda Güvenliği Bilgi Sistemi (GGBS)” açık erişimli veri kayıt sistemi üzerinde işletme sorgulama sayfası https://ggbs.tarim.gov.tr/cis/servlet/StartCISPage?PAGEURL=/FSIS/ggbs.onayliIsletmeSorgu.html&POPUPTITLE=AnaMenu üzerinden gıda işletmelerinin kayıt/onay durumunun sorgulanması,
3. Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından oluşturulan https://guvenilirgida.tarimorman.gov.tr/  açık erişimli veri tabanı üzerinden; Gıda Okuryazarlığı, İşletme Karekod Uygulaması, Gıda Kamuoyu Duyuruları hakkında tüketicilere bilgiler sunulmaktadır.
4. Gıda Kamuoyu Duyuruları:

d.1. Sağlığı Tehlikeye Düşürecek Olan Gıdalar: Kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye düşürecek şekilde bozulmuş, değiştirilmiş gıdaları üreten ve/veya satan firmanın adı, ürün adı, markası, parti ve/veya seri numarasına ait bilgiler tüketicilere sunulmaktadır.

d.2. Taklit ve Tağşiş Yapılan Gıdalar: Aynı Değeri Taşımayan Madde Eklenmesi, Temel Özelliği Etkileyen İçerik Eksikliği tespiti nedeni ile taklit ve tağşişi yapıldığı kesinleşmiş ürünlere ait bilgiler sunulmaktadır.

5. Gıda satış ve toplu tüketim yerlerine İşletmelere Karekod Zorunluluğu: Tarım ve Orman Bakanlığı, tüketicilerin güvenilir gıdaya erişmesi adına gıda işletmelerinin takibini yapabilecekleri “Gıda İşletmelerinde Karekod Uygulaması”nı başlatmıştır. Buna göre; gıda satış ve toplu tüketim yerleri 28 Temmuz 2025’e kadar https://guvenilirgida.tarimorman.gov.tr/isletme/QRKodOlustur  internet adresi üzerinden gerekli bilgileri girerek İşletme Karekod Oluşturmak ve bunu tüketicilerin görebileceği yerde bulundurmak zorundadır. “Tarım Cebimde” mobil uygulaması ile Gıda Kontrol Menüsünden “İşletme Denetim Sorgulama” sonucunda çıkan işletmenin karekodu okutularak  söz konusu işletmenin; unvan, adres, kayıt/onay numarası ve işletmeye yapılan en son denetim tarihi bilgilerine tüketicilerin ulaşması sağlanmıştır.

Güvenilir ve sağlıklı gıda tercihi için; izlenebilirliği sağlanan,  gıdanın kimliği niteliğinde etiket beyanları eşliğinde satışa/tüketime sunulan gıdaların tercih edilmesi ve güvenilir bilgi kaynakları üzerinden sorgulama ve bilgi edinmenin sağlanması bilinçli bir tüketicinin dikkate alması gereken önemli hususlardır.

Ambalajsız, ürün etiketi olmayan, açıkta satışa sunulan ürünlere yönelik geriye dönük işlemlerin yürütülebilmesi ve tüketici hakkının korunmasının sağlanabilmesi mümkün olamamaktadır. İzlenebilirliği sağlanamayan gıda, güvenilir değildir. Bu noktada, tüketiciler de dahil gıda tedarik sistemindeki bütün sorumluların gıda gruplarına göre zorunlu ve ek beyanların neler olması gerektiği, etiket beyanlarındaki bilgilerin neyi ifade ettiği ve tüketicilerin hangi resmi kaynaklar üzerinden doğrulama yapabileceği konularında eğitim seferberliğine ihtiyaç duyulmaktadır.

Şekil 8. Tüketicilerin gıda etiketi üzerinde beyan edilen Gıda işletmelerinin Kayıt/Onay numaralarının doğrulama sayfası (https://ggbs.tarim.gov.tr/)

Şekil 9. Kamuoyu ifşasına konu olan ürün ve firmaların yayınlandığı açık erişim veri tabanı (https://guvenilirgida.tarimorman.gov.tr/gkd)

Şekil 10. İşletme Karekod Uygulaması kapsamı

Sonuç olarak;

17. Gıdanın kimliğini, bileşimini, özellikleri veya diğer niteliklerini sunmalı,
17.  Gıda hakkında bilgilendirme doğru, açık ve kolay anlaşılır olmalı,
17. Tüketici sağlığını korunmalı,
17. Gıdanın güvenilir kullanımını sağlamalı,
17. Özel beslenme ihtiyaçları olanlar dahil tüketicilerin bilinçli olarak seçim yapmasını sağlayacak besin öğelerini beyan etmeli,
17. Ürün adı ve varsa ek beyanları niteliğine uygun olmalı,
17. Doğası, kimliği, özellikleri, bileşimi, miktarı, dayanıklılığı, menşe ülkesi, imalat veya üretim metodu açısından yanıltmamalı,
17. Görsel bilgiler, kullanılan terimler ve ifadeler mevzuata uygun olmalı,
17. Sahip olmadığı etkilere veya özelliklere atıfta bulunmamalı,
17. Tüm benzer gıdalar aynı niteliklere sahip olduğu halde, belli bir gıdanın özel niteliklere sahip olduğunu ileri sürmemeli ve belirli bileşenler ve/veya besin öğelerinin varlığını veya yokluğunu özel olarak vurgulamamalı,
17. Tarım ve Orman Bakanlığı Kayıtlı/Onaylı Gıdalar Satın alınmalı. Etiket üzerinde beyan edilen işletmeler, https://ggbs.tarim.gov.tr/  adresi üzerinden doğrulanmalı,

17. Gıda hakkında bilgiler sorgulanmalı,
17.  Zorunlu etiket bilgilerinin yer aldığı ambalajlı ve etiketli gıdalar tercih edilmeli, kaynağı bilinmeyen ürünler satın alınmamalı,
17.  Ambalajsız gıdalar ile ambalajı yırtılmış veya bozulmuş gıdalar satın alınmamalıdır.
17.  Etikette beyan edilen muhafaza koşullarında (sıcaklık, nem, ışık, vb) satışa sunulup sunulmadığı kontrol edilmeli,
17.  Gıdalar, kullanım talimatına uygun şekilde hazırlanmalı.  (Örneğin Çiğ kanatlı eti, kanatlı kıyma ve hazırlanmış kanatlı eti karışımlarının etiketinde yer alan ‘Pişirme sırasında merkezi sıcaklık en az 72 °C’ye ulaşmalıdır’ ifadesine uygun olarak pişirilmeli)
17. Gıda etiketi üzerinde pozitif ve negatif beyanlara dikkat edilmeli. Örneğin zero sugar/şeker ifadesi yer alıp içindekiler bilgisinde yapay tatlandırıcı var ise Şekersiz ürün olarak değerlendirilmemeli.  

En iyi denetçi, tüketicidir. Gıda etiket bilgileri dikkate alınarak, ürün niteliğine uygun olup olmadığı irdelenmelidir. Tüketicilere doğru etiketleme konularında daha fazla bilgilendirme ve tanıtımların yapılarak, gıda etiketi okuryazarlığına yönelik çalışmaların 7’den 77’ye geniş bir tüketici profilini ve aynı zamanda işletmecileri de kapsayacak şekilde yapılmasının önemli kazanımlar sağlayacağı düşünülmektedir.